صدیقۀ طاهره حضرت زهرای مرضیهu یگانه یادگار پیامبر اکرم2 و آیینۀ تمام نمای شخصیت آن بزرگوار ا(س)ت؛ شخصیتی که مدح او در آیات قرآن، (س)خنان ر(س)ول خدا2 و کلمات ائمۀ معصومینk متجلی ا(س)ت، کاوش در منابع و مصادر تف(س)یری، حدیثی و تاریخی فریقین منشوری از این کمالات را در برابر دیدگان ما قرار می دهد تا بیشتر به عظمت و جایگاهش پی ببریم. م(س)ئلۀ ا(س)ا(س)ی این پژوهش واکاوی گزارش های تف(س)یری و حدیثی، و ا(س)تخراج مهم ترین فضایل مشترک آن حضرت با (س)ایر معصومینk و فضایل انحصاری و اختصاصی ایشان ا(س)ت. در این پژوهش تلاش شده با مراجعه به کهن ترین منابع شیعه و (س)نی و با تکیه به روش توصیفی و تحلیلی منابع اصلی مورد برر(س)ی قرار گرفته و بخشی از ویژگی های آن بانوی بزرگوار فهر(س)ت شود. مهم ترین نتایج ا(س)تخراج شده د(س)تیابی به فضایل مشترک آن حضرت در قرآن مانند آیۀ تطهیر، مباهله، مودت و اطعام ا(س)ت که هرکدام دلالت بر منقبتی عظیم دارد. دیگر نتیجۀ این پژوهش معرفی فضایل اختصاصی ایشان مانند پارۀ تن پیامبر2، ام ابیهای ر(س)ول خدا2، کفو و رکن علیt بودن و مظهر خیر کثیر ا(س)ت. کلیدواژه ها: فضایل، مناقب، فاطمۀ زهراu.

جایگاه زن در عالم وجود از منظر عرفان ا(س)لامی به عنوان شاهکار خلقت و مظهر قابلیت و فاعلیت خداوند مطرح شده ا(س)ت. در این میان (س)یده زنان عالم، صدیقه کبری ((س))، مظهر اتم و اکمل قابلیت و فاعلیت الهی ا(س)ت. تعینات علمی و ا(س)تعدادها تو(س)ط نور وجودی ایشان، تحقق و ظهور پیدا کرده و به فعلیت می ر(س)د. لذا محور اصلی (س)یر کمالی عبودی، در رضای فاطمه ((س)) و محبت به او و اهل بیت (ع) ا(س)ت و وصول به مقام توحید و (س)یر صحیح الی ا... بدون ولایت ایشان ممکن نی(س)ت و این همه راز الگوپذیری شیعه ا(س)ت.

بر ا(س)ا(س) روایات تف(س)یری، آیاتی از قرآن کریم در شان اهل بیت پیامبراعظم (ص) نازل شده ا(س)ت. حضرت زهرا ((س)) دختر ر(س)ول الله (ص) به گواه پا(س)خ آن حضرت (ص) پ(س) از نزول آیه تطهیر (الاحزاب، 33) که فرمود: «هولاء اهلبیتی»؛ از اهل بیت پیامبر (ص) ا(س)ت. بنابراین آیاتی از قرآن کریم درباره حضرت فاطمه ((س)) و خانواده اش نازل شده ا(س)ت. در این مجال با بهره از تفا(س)یر و روایات، ارتباط قرآن و حضرت زهرا ((س)) را بیان می کنیم. در خطبه فصیح و بلیغ آن حضرت نیز توصیفی از قرآن کریم آمده ا(س)ت، این بیانات را نیز به عنوان قرآن در بیان حضرت زهرا ((س)) مطرح خواهیم کرد. قرآن جایگاه آن حضرت را تثبیت می کند و فاطمه ((س)) شان کلام الهی را توصیف می نماید.

خطبه فدک، (س)خنرانی حضرت فاطمه زهرا (س)لام اله علیها ا(س)ت که ایشان پ(س) از رحلت پیامبر اکرم (ص) و غصب خلافت علی (ع)، در م(س)جد مدینه ایراد فرمود. هدف حضرت ((س)) از ایراد این خطبه که (س)ند مظلومیت شیعـه و مادر ائمه علیـهم ال(س)لام ا(س)ت، ظاهرا باز پ(س) گـرفتن «فدک» ـ هدیه و ارث پیامبر (ص) به ایشان ـ بود، اما در واقع تبیین ب(س)یاری از حقایق و معارف ناب الهی بود. این خطبه شامل معارف توحیدی مانند توصیف وحدانیت خداوند و معارف نبوی مانند بعثت ر(س)ول اکرم (ص) و تلاش های وی در دعوت بر توحید و اقامه دین می باشد که با (س)ندهای متعددی از معصوم یا تالی معصوم نقل شده و لذا مفاد آن بر ما حجت ا(س)ت.

هدف این پژوهش ا(س)تخراج و شرح روایتی ا(س)ت که در گفتمان دینی حضرت زهرا ((س))، بویژه خطبه فدکیه، از ماهیت « توحید، نبوت، ارث و حاکمیت بعد از پیامبر» ارایه شده ا(س)ت. از اینرو، مهمترین پر(س)ش این پژوهش به این شیوه صورتبندی شده ا(س)ت: چه تصویری از توحید، نبوت، ارث و حاکمیت بعد از پیامبر در گفتمان دینی حضرت زهرا ((س)) ارایه شده ا(س)ت؟ به عبارت دیگر، روایت گفتمان دینی حضرت زهرا ((س)) از توحید، نبوت، ، و ارث و حاکمیت بعد از پیامبر چه بوده ودر درون گفتمان دینی ایشان به ارایه چه تصویری از این پدیده پرداخته ا(س)ت؟ به منظور پا(س)خ گفتن به پنج پر(س)ش بالا، محقق نخ(س)ت به مطالعه نظریه های مربوط به رابطه متن و واقعیت پرداخته و پ(س) از برر(س)ی انتقادی نظریه های مزبور و جای دادن آنها در قالب دو رویکرد کلی 1-نظریه بازتاب (گفتمان دینی تقلید واقعیت ا(س)ت) و 2-نظریه گفتمان (گفتمان دینی به تولید واقعیت در قالب منطق درونی خود می پردازد) و ا(س)تخراج مولفه های فرمی و مضمونی که تاکنون از آن ها به عنوان «مکانی(س)م های بازنمایی واقعیت در دنیای زبان» (س)خن گفته شده ا(س)ت، کوشیده ا(س)ت با ا(س)تفاده از روش «تحلیل گفتمان» تیون ون دایک، جیمز پل جی و روث وداک نشان دهد که در گفتمان دینی حضرت زهرا ((س)) به چه شیوه یا شیوه هایی به بازنمایی چهار م(س)اله « توحید، نبوت، ، و ارث و حاکمیت بعد از پیامبر» پرداخته شده ا(س)ت.

ب(س)ترهای حاکم بر جامعه همواره جهت دهنده افکار و شکل دهنده ایدئولوژی جوامع ه(س)تند. بنا بر تحلیل گفتمان انتقادی، م(س)ایل قدرت و (س)لطه منجر به بروز گفتمانهای متفاوت و با اهداف خاص می گردند. رابطه زبان و ایدئولوژی رابطه ای دو (س)ویه ا(س)ت و در ورای ظاهر گفتمان معانی زیادی قابل د(س)تیابی ا(س)ت.حضرت فاطمه زهرا ((س)) در خطبه فدک، در انتقاد از اوضاع بعد از رحلت حضرت پیامبر (ص) و تغییر (س)اختار جامعه، با ا(س)تفاده از صورت های زبانی، ب(س)تر ایدئولوژیک جامعه را مورد انتقاد قرار می دهند و حقایقی راه گشا بیان می نمایند. در این مقاله کوشش می شود با تحلیل گفتمان انتقادی خطبه و در عبور از دال و ر(س)یدن به مدلول کلام، فحوای خطبه فدک رمز گشایی و معنی یابی شود. از جمله موارد قابل ملاحظه در تحلیل گفتمان انتقادی خطبه، دغدغه اصلی حضرت زهرا ((س)) در هشدار ن(س)بت به ایدئولوژی حاکم و تغییر و تحولات جامعه ا(س)لامی ا(س)ت که نابودی میراث ایمانی-ا(س)لامی نبوی را هدف گرفته اند.

اصطلاح یوتوپیا (Utopia) معادل آرمان شهر یا به تعبیر برخی نوی(س)ندگان «خوب(س)تان»، نخ(س)تین بار تو(س)ط تام(س) مور، نوی(س)نده و فیل(س)وف شهیر انگلی(س)ی، در فاصله (س)ال های 1515 و 1516 میلادی (س)اخته و به کار گرفته شد و به جامعه ای اطلاق گردید که اصول و مبانی آن بر پایه نظامی عقلانی و آرمان خواهانه ا(س)توار بود. اگرچه این واژه محصول قرن شانزدهم ا(س)ت، اما خا(س)تگاه زمانی اندیشه آرمان شهری و مدینه فاضله پنج قرن قبل از میلاد ا(س)ت. افلاطون، متفکر یونانی، در کتاب جمهور خود، اولین ک(س)ی ا(س)ت که این چنین جامعه ایده آلی را به تصویر کشیده ا(س)ت. آنچه در اثر افلاطون بیش از همه جلوه می کند، م(س)اله عدل و عدالت محوری جامعه خیالی او(س)ت که در را(س) آن، پادشاه - فیل(س)وف قرار دارد و تقریبا در تمامی ده بخش کتاب به چشم می خورد. پ(س) از افلاطون، اندیشمندان ملل مختلف به گونه ای گرایش به شهر آرمانی را در آثار و نوشته های خود نشان دادند و توصیفات متعددی از ویژگی های آن بیان کردند. در میان فلا(س)فه ایرانی، فارابی در کتاب آرای اهل مدینه فاضله، شهر خیالی روحانی خود را با تاکید بر اصول فل(س)فی مطرح کرد و پ(س) از او، حکیم اشراقی، شیخ شهاب الدین (س)هروردی - که دید فل(س)فی او هم(س)و با تفکر فل(س)فی اشراقی افلاطون بود - با خلق اصطلاح «ناکجا آباد»، تصویری از دنیای مطلوب خود به د(س)ت داد.تفاوت آشکاری که در مدینه های فاضله و آرمان شهرهای فلا(س)فه مختلف وجود دارد جنبه زمینی یا روحانی آنها(س)ت. یوتوپیای مور، با آن که صبغه ای دینی دارد، اما اصول جامعه کمونی(س)تی بر آن حاکم ا(س)ت. مدینه فاضله فارابی با اتکا احکام شریعت بیشتر رنگ فل(س)فی دارد و کلی گویی در آن اصلی ا(س)ا(س)ی ا(س)ت و … .با ج(س)تجو در آثار و کلمات ائمه هدی و معصومان (ع) در می یابیم که نوعی خاص از آرما ن شهر ملمو(س) و دینی، متکی بر آموزه های قرآنی و ا(س)لامی در اندیشه آنان وجود دارد که همه چیز در آن کاملا روشن و زلال و بدون هیچ گونه ابهامی مشخص شده ا(س)ت و کاملا رنگ الهی و فرابشری دارد. به تعبیری دیگر، جامعه آرمانی ا(س)لامی از پیوند ملک و ملکوت شکل می گیرد و خدایی (س)میع، بصیر و علیم و در عین حال، رووف، رحیم و مجیب در را(س) آن ا(س)ت. این جامعه در (س)خنان همه معصومان دین، از جمله در ادعیه، خطب و کلمات حضرت صدیقه کبرا ((س)) به روشنی تر(س)یم شده ا(س)ت. در این ج(س)تار، برآنیم که این جامعه آرمانی را، به وضوح و روشنی و با ذکر تمام جزئیات و ویژگی های آن، با ا(س)تناد به (س)خنان این بانوی بزرگ معرفی نماییم.

شخصیت فاطمه زهرا ((س))، در روایات اهل ت(س)نن به عنوان بانویی جامع فضایل ان(س)انی تر(س)یم شده ا(س)ت. روایات اهل (س)نت در فضایل فاطمه زهرا ((س)) اعم از روایات تف(س)یری و غیرتف(س)یری ا(س)ت. روایات تف(س)یری جایگاه آن حضرت را از منظر قرآن نشان داده و بیانگر شخصیت فاطمه زهرا ((س)) در تعابیر الهی ا(س)ت. در روایات غیرتف(س)یری ابعاد دیگری از شخصیت حضرت فاطمه با نقل ر(س)ول خدا (ص)، آشکار می شود. جمع بندی هر دو د(س)ته از روایات آن که حضرت زهرا ((س)) در کانون اهل بیت پیامبر (ص) قرار داشته، معصوم از هر خطا، ضامن تداوم ن(س)ل پیامبر (ص)، آگاه به حقایق دینی، قاطع در دفاع از حق در دوران ر(س)الت، مدافع حریم ولایت پ(س) از رحلت پدر، محبوبترین شخص نزد ر(س)ول خدا (ص)، (س)رور زنان دو عالم و...  می باشند.

برر(س)ی و بازخوانی رخدادهای پ(س) از رحلت ر(س)ول اکرم(ص) از نگاه اعتقادی و کلامی به روشن شدن ب(س)یاری از حقایق امامت و جانشینی پیامبر اکرم(ص) کمک خواهد کرد؛ زیرا به گواه گزارش های تاریخی، رویدادهای آن مقطع تاریخ ا(س)لام نقطۀ عطفی در م(س)یر آینده جامعه ا(س)لامی شد و ب(س)یاری از حوادث و جریان های امروز جامعه ا(س)لامی، در آن مقطع تاریخی ریشه دارد. در این میان تأمل در (س)یره و (س)خنان صدیقۀ طاهره به لحاظ جایگاه ایشان در نزد پیامبر به روایت فریقین و شخصیت والای علمی و معنوی ایشان ب(س)یار راه گشا خواهد بود. از نگاه صدیقۀ طاهره، امامت امری الهی بوده و مانع از شکاف در صفوف امت ا(س)لامی و پراکندگی آنان ا(س)ت. عدالت گ(س)تری، هدایت ان(س)ان ها، ضرورت برخورداری از علم لازم، (س)بب تعین یافتن امر امامت در افراد خاصی می شود، که با توجه به (س)وابق جهادی امیرمؤمنان علی(ع) و جایگاه وی نزد ر(س)ول خدا(ص) و برخورداری از ویژگی های پیش گفته، امامت در وی تعین می یابد. همچنین امامت منحصر در عصر امام علی(ع) نبوده و برا(س)ا(س) حدیث لوح جابر، امامت یازده نفر از فرزندان علی(ع) هم به امر خداوند ثابت می شود. پژوهش حاضر به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و با مراجعه به منابع حدیثی و تاریخی فریقین و آثار نوی(س)ندگان معاصر با هدف تبیین جایگاه و ضرورت امامت و روشن (س)ازی حقیقت و مصداق واقعی امامت به این نتایج د(س)ت یافته ا(س)ت.